Nowela przenosi czytelnika do dziewiętnastowiecznej Warszawy. Ukazuje kamienicę przy ulicy Miodowej, typowy dom z bramą od ulicy i ciasnym podwórkiem wewnątrz. Przez tę właśnie bramę często wchodzili kataryniarze, ubodzy mężczyźni, którzy grą na tym prymitywnym „odtwarzaczu” zarabiali na chleb, a ludziom uprzyjemniali życie. Jedno z sześciopokojowych mieszkań zajmował starszy już człowiek, pan Tomasz. W młodości prowadził aktywny tryb życia. Pracował w sądzie, a wolny czas spędzał na rozrywkach. Gdy objął stanowisko mecenasa, ustatkował się, wynajął większe mieszkanie, urządził je i zamierzał się ożenić. Niestety, chociaż bardzo podobały mu się kobiety, nie potrafił żadnej z nich wybrać na towarzyszkę życia. Z czasem zaczął przejawiać większe zainteresowanie własnym wyglądem, wygodami i spokojem.„Sam nie wiedząc kiedy, stworzył u siebie galerię sztuk pięknych, którą coraz liczniej odwiedzali ciekawi. Że zaś był gościnny, przyjęcia robił świetne i utrzymywał stosunki z muzykami, więc nieznacznie zorganizowały się u niego wieczory koncertowe, które nawet damy zaszczycały swoją obecnością.” Był wyrafinowanym estetą, znał się doskonale na sztuce i dobrej muzyce.„Na koncertach wybierał miejsca odległe od estrady, ażeby słuchać muzyki nie słysząc hałasów i nie widząc artystów. Gdy szedł do teatru, obeznawał się wprzódy z utworem dramatycznym, ażeby bez gorączkowej ciekawości śledzić grę artystów. Obrazy oglądał wówczas, gdy było najmniej widzów i spędzał w galerii całe godziny.” Dziwactwem pana Tomasza była nienawiść do katarynek. Ich dźwięk przyprawiał go o zły humor. Czuł się rozdrażniony, twierdził, że „w katarynce duch (…) przeradza się w funkcję machiny i narzędzia rozboju” a kataryniarzy nazywał rabusiami. Dlatego płacił dozorcy dodatkowe wynagrodzenie za to, by nie wpuszczał kataryniarzy na podwórko.

Akcja powieści rozgrywa się w starożytnym Egipcie, w XI wieku przed Chrystusem. Okoliczności te zdradza autor już na wstępie: „Poniższe opowiadanie odnosi się do XI wieku przed Chrystusem, kiedy upadła dynastia dwudziesta, a po synu Słońca, wiecznie żyjącym Ramzesie XIII, wdarł się na tron i czoło swoje ozdobił ureusem wiecznie żyjący syn słońca Sanamen-Herhor, arcykapłan Amona”. Zdanie to streszcza całą akcję powieści. Jest to bowiem historia rządów Ramzesa XII (u schyłku życia) i jego syna Ramzesa XIII. Nie są to postacie historyczne. Archeolodzy i historycy współcześni ustalili, że wśród władców egipskich nie było faraonów o tym imieniu i numerze, istniał jedynie Herhor, który objął władzę po Ramzesie XI. Autor powołał do życia fikcyjne postacie, ale nie przeszkadza to czytelnikowi poznać realia życia starożytnego Egiptu. Narrator utworu z dużą wiedzą geograficzną przemieszcza się po terytorium północno-wschodniej Afryki, informuje o panującym tam klimacie, rodzaju gleb, porach roku uzależnionych od wylewów Nilu. Poznajemy religię Egipcjan, przekrój społeczny państwa, w którym mieszkają chłopi i niewolnicy, żołnierze i dostojnicy kościelni. Jesteśmy świadkami ciężkiej pracy ludu zamieszkującego tereny nad Nilem, uzależnionego od kaprysów tej groźnej rzeki. Narrator zna nie tylko realia historyczne, ale również nastroje panujące wśród Egipcjan i myśli występujących w powieści bohaterów. „Faraon” ukazuje ponadczasowe mechanizmy funkcjonowania państwa, prawa rządzące polityką, sprawowaniem władzy, społeczeństwami. Tematem powieści jest bowiem walka o władzę, konflikt między władzą świecką (faraon) a władzą religijną (kapłanami). Młody Ramzes XIII pragnie przywrócić władzy królewskiej dawną rangę, usiłuje wzmocnić potęgę militarną i ekonomiczną państwa, zapewnić ład i porządek, a także dobrobyt ludowi. Nie udaje mu się zrealizować tego zadania. Zabrakło mu umiejętności politycznych, wyobraźni, nie potrafił wykorzystać wewnętrznych konfliktów dla swoich celów, działał zbyt gwałtownie i pochopnie. Bardziej przenikliwy i ostrożny kapłan Herhor doskonale zna mechanizmy rządzące państwem, sprytnie wykorzystuje własną wiedzę i w ten sposób manipuluje ciemnym, niewykształconym narodem. Dlatego Ramzes musi przegrać.