Powieść H. Sienkiewicza powstała w okresie zaborów, gdy na terenach zajętych przez Prusy nasiliła się akcja germanizacyjna i polityka antypolska, godząca w podstawy trwania Polaków (powstanie osławionej Hakaty, sprawa Wrześni, ustawa uwłaszczeniowa z 1908 roku). Usiłując podtrzymać rodaków na duchu, pisarz odwołał się do wydarzeń z historii: konfliktu polsko-krzyżackiego i wielkiego zwycięstwa polskiego oręża nad Zakonem. Utwór przedstawia w zbeletryzowanej formie stosunki polsko-krzyżackie w latach 1399 (od śmierci królowej Jadwigi) – 1410 (bitwa pod Grunwaldem). W powieści przeplatają się elementy fikcyjne z wydarzeniami i postaciami historycznymi. Przy pisaniu utworu Sienkiewicz oparł się na wielu dokumentach historycznych, m.in. „Dziejach Polski” Jana Długosza. Zgodne z autentycznymi wydarzeniami są w powieści fakty najważniejsze dla losów Polski: śmierć królowej Jadwigi, powstanie na Żmudzi przeciwko Krzyżakom, śmierć Konrada von Jungingena i objęcie urzędu wielkiego mistrza przez jego brata, wreszcie wielka wojna z Zakonem, zakończona bitwą pod Grunwaldem. Fikcję literacką stworzył Sienkiewicz tak doskonale, że dzięki opisowi życia piętnastowiecznych Polaków, wierności przedstawianych rekwizytowi stylizacji języka mamy wrażenie, że znajdujemy się wraz z bohaterami w przedstawionej przez autora epoce. Właściwa akcja powieści, obejmująca 90% tekstu, rozgrywa się do 1401 roku, a reszta to szczęśliwy finał sercowych spraw Zbyszka oraz zmagań miedzy Polską i germańskim agresorem. Bohaterowie odbywają dalekie wędrówki, odwiedzają średniowieczny Kraków i pobliski Tyniec, wędrują do Bogdańca, na Mazowsze i Żmudź, do Malborka. Razem z nimi odwiedzamy kościoły i zamki, jesteśmy świadkami bitew i uczt, mszy w wiejskim kościółku i rozmów o sprawach wagi państwowej. Oglądamy świat widziany oczyma przeciętnego, ale niezmiernie ruchliwego i prężnego rycerza. Bohaterowie powieści mówią specyficznym językiem, nie tym z XIV wieku, bo jego odtworzenie nie było możliwe. Sienkiewicz zastosował umiejętną archaizację, sięgając do doskonale sobie znanej gwary podhalańskiej, która zachowała wiele z dawnej polszczyzny.