Powieść H. Sienkiewicza powstała w okresie zaborów, gdy na terenach zajętych przez Prusy nasiliła się akcja germanizacyjna i polityka antypolska, godząca w podstawy trwania Polaków (powstanie osławionej Hakaty, sprawa Wrześni, ustawa uwłaszczeniowa z 1908 roku). Usiłując podtrzymać rodaków na duchu, pisarz odwołał się do wydarzeń z historii: konfliktu polsko-krzyżackiego i wielkiego zwycięstwa polskiego oręża nad Zakonem. Utwór przedstawia w zbeletryzowanej formie stosunki polsko-krzyżackie w latach 1399 (od śmierci królowej Jadwigi) – 1410 (bitwa pod Grunwaldem). W powieści przeplatają się elementy fikcyjne z wydarzeniami i postaciami historycznymi. Przy pisaniu utworu Sienkiewicz oparł się na wielu dokumentach historycznych, m.in. „Dziejach Polski” Jana Długosza. Zgodne z autentycznymi wydarzeniami są w powieści fakty najważniejsze dla losów Polski: śmierć królowej Jadwigi, powstanie na Żmudzi przeciwko Krzyżakom, śmierć Konrada von Jungingena i objęcie urzędu wielkiego mistrza przez jego brata, wreszcie wielka wojna z Zakonem, zakończona bitwą pod Grunwaldem. Fikcję literacką stworzył Sienkiewicz tak doskonale, że dzięki opisowi życia piętnastowiecznych Polaków, wierności przedstawianych rekwizytowi stylizacji języka mamy wrażenie, że znajdujemy się wraz z bohaterami w przedstawionej przez autora epoce. Właściwa akcja powieści, obejmująca 90% tekstu, rozgrywa się do 1401 roku, a reszta to szczęśliwy finał sercowych spraw Zbyszka oraz zmagań miedzy Polską i germańskim agresorem. Bohaterowie odbywają dalekie wędrówki, odwiedzają średniowieczny Kraków i pobliski Tyniec, wędrują do Bogdańca, na Mazowsze i Żmudź, do Malborka. Razem z nimi odwiedzamy kościoły i zamki, jesteśmy świadkami bitew i uczt, mszy w wiejskim kościółku i rozmów o sprawach wagi państwowej. Oglądamy świat widziany oczyma przeciętnego, ale niezmiernie ruchliwego i prężnego rycerza. Bohaterowie powieści mówią specyficznym językiem, nie tym z XIV wieku, bo jego odtworzenie nie było możliwe. Sienkiewicz zastosował umiejętną archaizację, sięgając do doskonale sobie znanej gwary podhalańskiej, która zachowała wiele z dawnej polszczyzny.

Oprócz wymienionych, w utworze poznajemy także innych bohaterów podziemnej, heroicznej walki z okupantem. Jest tu Zeus – Leszek Romański, Oracz – Tadeusz Mirowski, Anoda – Jan Rodowicz (dowódca sekcji „butelki” w akcji pod Arsenałem), Słoń -Jerzy Gawin, Orsza – Stanisław Broniewski, Wesoły – Zygmunt Baczyński – i wielu innych młodych ludzi. Już od pierwszych dni okupacji szukali oni kontaktu z organizacjami konspiracyjnymi. Nie wybrali postawy nakazującej jedynie troskę o przeżycie, lecz walkę. Najpierw były to drobne akcje, mające na celu pokazanie wrogowi, że naród polski nie poddał się najeźdźcom. Z czasem akcje te przekształciły się w Mały Sabotaż. Młodzi bojownicy tłukli szyby witryn tych zakładów fotograficznych, których właściciele wystawiali zdjęcia Niemców. „Akcja fotograficzna Wawra, po kilku miesiącach jej kontynuowania wydała doskonałe wyniki: z ulic warszawskich zniknęły zupełnie fotografie mężczyzn w niemieckich mundurach. “lnne formy działalności sabotażowej to: odstraszanie ludzi od chodzenia do kin, w których wyświetlano faszystowskie filmy; rysowanie na murach i domach znaku żółwia (symbol powolnej pracy na rzecz okupanta) i znaku Polski Walczącej; zrywanie hitlerowskich flag; zawieszanie polskich flag z okazji świąt narodowych.„Chodziło o to, by Niemiec wiedział i czuł, że podbity kraj nie został pokonany, że go jako okupanta nienawidzi. Chodziło o to, by dręczyć i niepokoić nieprzyjaciela unaocznianiem mu, iż istnieją podziemne siły polskie, w każdej chwili gotowe do wyjścia na świat i do odwetu.”Wielkim czynem wsławił się na przykład Alek, gdy zerwał niemiecką tablicę z pomnika Kopernika. Z czasem Mały Sabotaż został zastąpiony przez zorganizowaną działalność dywersyjną.„Walka pod okupacją miała nabrać ostrzejszego wyrazu. Jej znamieniem stawał się pistolet, granat i dynamit.” Jedną z pierwszych akcji było wysadzenie niemieckiego pociągu z transportem. Najsłynniejszym działaniem okazało się odbicie Rudego pod Arsenałem, podczas przewożenia go na przesłuchanie. Nie obyło się bez ofiar. Między innymi niemiecka kula ugodziła Alka, zmarł w wyniku odniesionej rany. Udaną akcją było uwolnienie więźniów wiezionych z obozu koncentracyjnego na Majdanku do Oświęcimia. Nie powiodło się natomiast pod Czarnocinem. Zginął tu ostatni z trójki bohaterów – Zośka.

Książka Kamińskiego stanowi niezwykle ważny dokument historyczny przedstawiający obraz drugiej wojny światowej oraz bohaterskiej postawy młodych ludzi w okupowanej Warszawie. Utwór zalicza się do tzw. literatury faktu, czyli prezentuje rzeczywiste wydarzenia i rzeczywistych bohaterów. Zamierzeniem autora było stworzenie wiarygodnych relacji o ludziach i ich działalności. Dlatego pisało tym, co sam widział, w czym uczestniczył, przedstawiał znane sobie postacie. W ten sposób powstał dokument wojny, zawierający nie tylko autentyczne wydarzenia, lecz także prawdziwe sylwetki bohaterów, młodych chłopców, ich rysy psychologiczne i rozważania o motywacji ich czynów. Bohaterowie utworu są członkami organizacji „Szare Szeregi”, walczącej z okupantem w latach 1939-1944. Wiosną 1939 roku stanowili oni zwartą i zżytą grupę, która ukończyła szkołę, zdała maturę i zamierzała podjąć dorosłe życie. Wczesna młodość chłopców upłynęła na normalnych zajęciach, właściwych ich wiekowi, między szkołą, nauką i rozrywkami. Wielkie wydarzenia historyczne połączyły ich jeszcze bardziej, miejsce wolnego od trosk życia zajęła wspólna walka. Książka opowiada głównie o losach trzech bohaterów: Zośki, Alka i Rudego. Pod tymi konspiracyjnymi pseudonimami kryją się konkretni ludzie. Zośka – to Tadeusz Zawadzki, najpierw harcmistrz 23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej, potem komendant Wawra na Górnym Mokotowie. Zasłynął jako organizator wielu akcji sabotażowych i dywersyjnych. Zginął w sierpniu 1943 roku pod Sieczychami. Jego imieniem nazwano batalion, który okrył się sławą w powstaniu warszawskim. Alek – to Aleksy Dawidowski, podharcmistrz, w podziemnej organizacji Wawer, dowódca drużyny. Za bohaterską postawę w walce został odznaczony najwyższym polskim odznaczeniem bojowym Virtuti Militari. Ze względu na wysoki wzrost nazywano go Glizdą. Ranny podczas akcji odbicia Rudego z rąk gestapowskich oprawców. Zmarł na skutek śmiertelnego postrzału w brzuch. Wreszcie Rudy-Jan Bytnar, harcmistrz, dowódca jednego z plutonów Grup Szturmowych. Umarł w wyniku obrażeń odniesionych podczas przesłuchań w więzieniu (miał wówczas zaledwie dwadzieścia dwa lata).

Akcja „Iliady” rozgrywa się w ostatnim roku wojny. Wydarzenia przedstawione w utworze trwają 49 dni. Epizod, którym zainteresował się Homer, dotyczy osoby Achillesa. Zagniewany i obrażony na Agamemnona za odebranie mu branki, wstrzymał się od walki. Bez niego Grecy wyraźnie przegrywali. Nie pomogły prośby naczelnego wodza. Nieubłagany Achilles wysłał jedynie do boju przyjaciela Patroklesa w swojej zbroi. Sam widok rynsztunku Achillesa wystarczył, by Trojanie cofnęli się. Jedynie Hektor stawił czoła wojownikowi, zabił Patroklesa i zabrał cenną zbroję. Zrozpaczony po stracie przyjaciela, syn Tetydy zapomniał o obrazie i po wykuciu przez Hefajstosa nowej zbroi, żądny zemsty, ruszył w bój. Dopadł Hektora i w krwawym pojedynku zabił go. Zwłoki przywiązał do rydwanu i objechał z nimi mury miasta. Dopiero widząc łzy ojca, Priama, oddał ciało młodzieńca, a sam zajął się pogrzebem swego przyjaciela. Akcję poematu wzbogacają liczne opisy walk i bitew, np. pojedynki Menelaosa z Parysem, Hektora z Patroklesem, Achillesa z Hektorem. Homer szczegółowo opisuje różne rodzaje broni i rynsztunek rycerski, przedstawia również organizację armii. W utworze dowiadujemy się o zajęciach Greków (sceny z życia Achajów przedstawia tarcza Achillesa), żegludze, strojach i pożywieniu. W ten sposób dzieło stanowi również obraz życia ludzi starożytnych. Epopeja ukazuje życie narodu greckiego w ważnym momencie historycznym. Przedstawia wyjątkowe sylwetki bohaterów. Są to dzielni, nieustraszeni wojownicy, dla których zabijanie stało się rzemiosłem. Kierują się różnymi emocjami: gniewem, nienawiścią, miłością, chęcią zemsty. Odmawiają udziału w bitwie, uciekają z pola walki, obrzucają się wyzwiskami, obrażają się, hańbią zwłoki zabitych przeciwników. Mają także dużo zalet. Są mężni i odważni, gotowi ponieść śmierć w imię swoich ideałów. Na uwagę zasługują sylwetki Achillesa i Hektora. Uniwersalizm tych postaci polega na tym, że reprezentują oni istotę człowieczeństwa aktualną w każdej epoce i w rożnym miejscu. Wielu pisarzy i poetów późniejszych wzorowało się na bohaterach „Iliady”, tworząc postacie dzielnych obrońców ojczyzny.

„Iliada” opowiada o dziesięcioletniej wojnie między Grekami (Acha-jami) a mieszkańcami miasta Troja. W literaturze greckiej z czasów starożytnych można wyczytać dokładną historię tej wojny. Troja – to potężne miasto-państwo na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej. Jej założycielem był podobno Ilos (stąd wywodzi się druga nazwa – Ilion i stąd bierze się tytuł eposu Homera). Z czasem władzę objął Priam, ojciec licznej gromady dzieci, m.in. Hektora, Parysa i Kasandry. Przed narodzinami kolejnego syna Hekate (żona Priama) miała proroczy sen, iż powije płonącą pochodnię, która spali miasto. Toteż gdy narodził się Parys, polecono go zabić. Jednak ulitował się nad niemowlęciem pasterz, porzuciłje w górach, a tam wykarmiła go niedźwiedzica. Chłopiec wyrósł wśród pasterzy na pięknego młodzieńca. Z okazji jakiegoś wesela na ziemi, zaproszono nań wszystkich bogów. Pominięto jedynie Eris, boginię niezgody. Mimo to zjawiała się na uroczystości z jabłkiem ozdobionym napisem „dla najpiękniejszej”. Stało się ono przyczyną sporu między trzema boginiami: Herą, Ateną i Afrodytą. Zeus poprosił Parysa, by rozstrzygnął kłótnię kobiet. Wszystkie trzy próbowały go przekupić, obiecując królestwo całej Azji, mądrość i sławę wodza lub najpiękniejszą kobietę świata. Młodzieniec wybrał Afrodytę i jej ofiarował jabłko. Bogini dotrzymała słowa i wskazała mu Helenę, żonę Menelaosa, króla Sparty. Parys wybrał się wkrótce po nią i pod nieobecność męża wykradł z pałacu i uwiódłszy Troi. Menela-os i Odys wyruszyli za nim z żądaniem oddania kobiety, lecz syn Priama nie wyraził zgody. Oznaczało to wybuch wojny pomiędzy Grecją a Ilio-nem. Obie strony rozpoczęły przygotowania. Po stronie greckiej stanęli najdzielniejsi wojownicy, m.in. brat Menelaosa – Agamemnon, król Myken, ponadto Odyseusz i Achilles. Wkrótce okręty Achajów dotarły pod Troję. Rozpoczęła się trwająca dziesięć lat wojna trojańska. Zwycięstwo przechylało się raz w jedną, raz w drugą stronę, nie przynosząc rozstrzygnięcia. W spór ten zaangażowali się także bogowie: Hera, Atena i Tetyda (matka Achillesa) sprzyjały Grekom, zaś Apollo i Afrodyta -Trojańczykom. Jak wiemy z historii, wojna zakończyła się klęską Troi dzięki pomysłowi Odyseusza. Kazał zbudować olbrzymiego konia, w jego wnętrzu ukryć wojowników. Achajowie stworzyli pozory, że odpływają do domu, lecz nocą powrócili. Mieszkańcy Troi, sądząc, że wróg zrezygnował z walki, wciągnęli konia do środka miasta i hucznie świętowali zwycięstwo. Wojownicy wydostali się z konia, otworzyli bramy miasta i wpuścili Greków. Ci wycięli w pień śpiących Trojańczyków, miasto zrównali z ziemią i odjechali z Heleną do Grecji. Jednak Odys tułał się jeszcze przez następne dziesięć lat, zanim dotarł do rodzimej Italii. Jego przygody opisuje „Odyseja”.