Akcja powieści rozgrywa się w starożytnym Egipcie, w XI wieku przed Chrystusem. Okoliczności te zdradza autor już na wstępie: „Poniższe opowiadanie odnosi się do XI wieku przed Chrystusem, kiedy upadła dynastia dwudziesta, a po synu Słońca, wiecznie żyjącym Ramzesie XIII, wdarł się na tron i czoło swoje ozdobił ureusem wiecznie żyjący syn słońca Sanamen-Herhor, arcykapłan Amona”. Zdanie to streszcza całą akcję powieści. Jest to bowiem historia rządów Ramzesa XII (u schyłku życia) i jego syna Ramzesa XIII. Nie są to postacie historyczne. Archeolodzy i historycy współcześni ustalili, że wśród władców egipskich nie było faraonów o tym imieniu i numerze, istniał jedynie Herhor, który objął władzę po Ramzesie XI. Autor powołał do życia fikcyjne postacie, ale nie przeszkadza to czytelnikowi poznać realia życia starożytnego Egiptu. Narrator utworu z dużą wiedzą geograficzną przemieszcza się po terytorium północno-wschodniej Afryki, informuje o panującym tam klimacie, rodzaju gleb, porach roku uzależnionych od wylewów Nilu. Poznajemy religię Egipcjan, przekrój społeczny państwa, w którym mieszkają chłopi i niewolnicy, żołnierze i dostojnicy kościelni. Jesteśmy świadkami ciężkiej pracy ludu zamieszkującego tereny nad Nilem, uzależnionego od kaprysów tej groźnej rzeki. Narrator zna nie tylko realia historyczne, ale również nastroje panujące wśród Egipcjan i myśli występujących w powieści bohaterów. „Faraon” ukazuje ponadczasowe mechanizmy funkcjonowania państwa, prawa rządzące polityką, sprawowaniem władzy, społeczeństwami. Tematem powieści jest bowiem walka o władzę, konflikt między władzą świecką (faraon) a władzą religijną (kapłanami). Młody Ramzes XIII pragnie przywrócić władzy królewskiej dawną rangę, usiłuje wzmocnić potęgę militarną i ekonomiczną państwa, zapewnić ład i porządek, a także dobrobyt ludowi. Nie udaje mu się zrealizować tego zadania. Zabrakło mu umiejętności politycznych, wyobraźni, nie potrafił wykorzystać wewnętrznych konfliktów dla swoich celów, działał zbyt gwałtownie i pochopnie. Bardziej przenikliwy i ostrożny kapłan Herhor doskonale zna mechanizmy rządzące państwem, sprytnie wykorzystuje własną wiedzę i w ten sposób manipuluje ciemnym, niewykształconym narodem. Dlatego Ramzes musi przegrać.

Kto to jest ten tytułowy Cyryl? Co naprawdę przydarzyło się Głównym Bohaterom pewnego dnia w pewnym mieście? Autor próbuje odpowiedzieć na te pytania w niezwykły sposób, prowadząc bardzo żywą i bardzo barwną akcję jak na obrazie filmowym, ukazując w danym momencie wydarzenia dziejące się w różnych miejscach. A wszystko zaczęło się od tego, że zaginął Cyryl. Potem zaczęły się dziać dziwne rzeczy. Ktoś wyłączył telefon, elektryczność i światło. Został zatrzymany samolot. Jezioro Bzdrynie oraz ekspedycję poszukującą węża morskiego okryła mgła. Pracownię malarza zdemolowano, a Cyryla jakaś siła rzuciła na szklany dach. Należało natychmiast znaleźć sprawcę tych nietypowych wydarzeń. Do akcji wkracza grupa dzieci oraz kilkoro dorosłych. Wszystko są to ludzie o ciekawej osobowości. Zacznijmy od młodocianych. Dwoje bliźniąt, „Lutek – cały świat na mojej głowie”! „Ludka – sama widziałam”; dwaj bracia śpiący, Li-lek i Danek, z których jeden mówi wierszem, drugi wciąż chce kogoś bić; Halszka i Brygida; wiecznie zaczytany Maryl; wreszcie Ohydny Zyzio ze swoim kotem Zybciem. Świat dorosłych to: szofer Pan Kucyk, policjant Kapral Rozkrok, malarz Florek Obłędek z żoną, Olimpia gospodarująca w kuchni, pani stomatolog o dużo mówiącym pseudonimie Horror, mama stewardesa i tatuś profesor Salamandra, l wreszcie dziwna pani w żałobie pojawiająca się znienacka i równie nagle znikająca. Cały splot nieprzewidzianych wypadków prowadzi bohaterów do odkrycia dość zaskakującej prawdy. Winną całego zamieszania okazuje się pani Entropia, teoria naukowa, która przybiera ludzką postać. Według wyjaśnienia profesora Salamandry „zjawisko Entropii ma polegać na coraz to rosnącym dążeniu natury do zamętu, zniszczenia, rozpadu… Jeżeli Entropii uda się osiągnąć swój cel, wszystko ostygnie, umilknie, zatrzyma się, zgasną ogniska, zapanuje szara, smutna, martwa jednostajność (…)”. Właśnie miał miejsce Dzień Wielkich Manewrów tej złej „pani”. Przegrała jednak w pojedynku z ludźmi. Wygrało Życie, czyli walka z rozprężeniem, wprowadzenie ładu i ruchu. Rozwiązanie zagadki postawionej przed Brygidą powinno brzmieć: „potężna jest Entropia. (…) Potężniejsze jest uparte ludzkie działanie (…). Zaś najpotężniejsza jest wyobraźnia”.

W dramacie romantycznym Słowackiego przenikają się dwa światy: rzeczywisty (realny) i fantastyczny. Tworząc baśniową krainę, poeta czerpał inspirację z twórczości W. Szekspira, zwłaszcza z jego utworu „Sen nocy letniej”. Dramat Szekspirowski zaludniają istoty nie z tego świata, z pogranicza snu i baśni. Jest tu królestwo elfów rządzone przez króla Oberona i królową Tytanie. Ich istnienie w dziele wiąże się z odwiecznymi wierzeniami w krasnoludki, skrzaty, rusałki, boginki i upiory. Las w utworze zaludniony zostaje elfami, duszkami i skrzatami mającymi wśród kwiatów i rosy swoje siedziby i hierarchię. Podobnie dzieje się w „Balladynie”. W odmętach jeziora Gopło żyje Goplana – królowa jezior, rzek, lasów, łąk i pól. Ten baśniowy twór ma postać pięknej kobiety. Kiedy wyłania się z toni wodnej, pochlebca Skierka porównuje ją d3 liścia ajeru lub do łabędzia, dostrzega jej lekkość i zwiewność. Nimfa wodna z rozpuszczonymi włosami, przybranymi kwiatami niezapominajek i wieńcem z powiązanych za nóżki jaskółek symbolizuje żywy element przyrody. Leniwy Chochlik dostrzega w niej wiedźmę i jędzę, która „będzie nas co pracy zaprzęgać”. Goplana bowiem rządzi swoim światem jak dzielna królowa i swoim sługom wciąż wymyśla nowe zadania. Każe na przykład pomagać mrówkom budować nowe mrowiska, bożym krówkom rozwiązywać pancerze, by mogły swobodnie latać, kontrolować pszczele ule, jaskółki uczyć budowania gniazd, ingerować w świat zwierząt i ptaków. Goplana bowiem to dobry duch wszystkiego, co rośnie, chodzi i fruwa. Ale jej władza nie sięga ludzi. Nie jest w stanie zaczarować Grab-ca, by się w niej zakochał. Może co najwyżej zamienić go w drzewo lub próbować przekupić królewską koroną. Przeżywa udręki miłości i zazdrości, nie dostrzega w obiekcie swoich uczuć wiecznie pijanego prostaka i obiboka. Jednakże jej ingerencja w świat ludzi staje się przyczyną całego konfliktu w dramacie.

Utwory zawarte w zbiorze powstały w oparciu o ludowe wierzenia prostego wiejskiego społeczeństwa. Wywodzą się z legend i opowieści popularnych wśród gminu. Opierają się o baśniowe wyobrażenia świata pozazmysłowego, wiarę w istnienie duchów, zjaw, istot z „tamtego” świata, udziwnionych mieszkańców rzek i jezior, diabłów i upiorów. Ballady Mickiewicza obfitują w takie fantastyczne, nierealne stwory. Jest to mieszkanka dawnego miasta Świteź, córka Mendoga, która wraz z innymi kobietami, dziećmi i starcami została zatopiona, gdy na bezbronnych napadły ruskie wojska. Za przyczyną sił nadprzyrodzonych niewinni ludzie zostali zamienieni w rosnące nad brzegami powstałego jeziora kwiaty o nazwie car. Gdy rośliny te próbowali zerwać ruscy wojownicy, spotkała ich śmierć. Po latach wyłowiona z wody Świtezianka opowiada historię swego miasta i przyczynę odgłosów dochodzących z dna Świtezi. Ostrzega także przed naruszaniem spokoju istot zamieszkujących jezioro. Świtezianką jest również bohaterka innej ballady. Przybiera ona postać pięknej, tajemniczej dziewczyny i spotyka się potajemnie w lesie ze strzelcem. Zakochany w niej młodzieniec składa miłosne przysięgi, obiecuje być zawsze wiernym. Ale Świtezianka nie wierzy słownym obietnicom chłopca. Nie dając mu się rozpoznać, pojawia się przed jego oczyma na jeziorze i kusi go swymi wdziękami. Młodzieniec zapomina o swej ukochanej z lasu, o obietnicach i przysięgach. Za zdradę musi ponieść zasłużoną karę. Zemsta Świtezianki jest okrutna. W balladzie „Lilie” duch zabitego przez złą żonę rycerza mści się na morderczyni i braciach -zdrajcach. Na jego grobie wyrastają lilie. Gdy ubiegający się o rękę kobiety rycerze zjawiają się z naręczami tych kwiatów w kaplicy, zjawa z innego świata dokonuje okrutnej zemsty. Bohaterem utworów Mickiewicza jest również diabeł oraz legendarna postać Twardowskiego. Ten sprytny i przebiegły szlachcic zawiera z Mefistofelesem układ. Za obietnicę oddania duszy do piekła diabeł służy Twardowskiemu, daje mu czarodziejską moc, wykonuje wszystkie jego rozkazy. W balladzie ten legendarny bohater potrafi przechytrzyć czarta i wyjść zwycięsko ze wszystkich opałów, a szatan ulęknie się kobiety, złej, kłótliwej żony Twardowskiego. Z fantastyką spotykamy się również w balladzie „Rybka”. Skrzywdzona przez złego dziedzica Krysia kończy swe życie w rzece. Moce nadprzyrodzone zamieniają ją w rybkę. Codziennie wieczorem wyłania się z wody, przybiera kobiecą postać, by nakarmić swoje dziecko. Potem z powrotem staje się rybką i ginie w wodnych odmętach. Ona również wymierza sprawiedliwość na złym dziedzicu: jego i żonę zamienia w skałę.

Literatura fantastyczna zdobywa sobie coraz więcej zwolenników. Wiąże się to z wewnętrzną potrzebą wyobrażania sobie dziwnych stworów i wydarzeń odległych światów lub wyimaginowanych istot. Świat utworów fantastycznych zamieszkują różne postacie i stwory. Są to smok, krasnoludy, czarodzieje, elfy, trolle, gnomy, upiory, wampiry, świtezianki, zjawy, cyborgi, kosmici, androidy, gobeliny i jednorożce. Cechują się udziwnionymi kształtami, kolorami, umiejętnościami i zachowaniami. Jedne są z natury dobre, pomagają ludziom, inne złe, okrutne, zagrażają człowiekowi i cywilizacji ziemskiej. Elementy fantastyki pojawiały się w twórczości literackiej zawsze, choć przybierały różne kształty. Najwcześniej pojawiły się mity, legendy i baśnie. Wiek XIX obfituje w ludowe opowieści o duchach i upiorach, mieszkańcach jezior i rzek (utwory A. Mickiewicza, J. Słowackiego). Pod koniec XIX wieku w poezji Kasprowicza i Staffa snują się po świecie pokutujące dusze, dusiołki i upiory. Sympatyczną postać fantastyczną stworzył A. de Saint-Exupery w „Małym Księciu”. Prekursorem science fiction był na pewno J. Verne („Tajemnicza wyspa”„,20 000 mil podwodnej żeglug i”). Wiek XX przyniósł prawdziwy rozkwit fantastyki głównie naukowej. Przyczyną były wielkie osiągnięcia naukowe w dziedzinie poznawania Kosmosu. Dlatego dużym zainteresowaniem cieszą się utwory S. Lema („Bajki robotów”, „Opowieści o pilocie Pirxie”) oraz A.Sapkowskiego (saga o Wiedźminie). W ostatnich latach świat podbiła trylogia Tolkiena „Władca pierścieni” oraz powieści J. K. Rowling o Harrym Potterze. Fantastyka zawładnęła także twórczością filmową. Rozwój techniki komputerowej umożliwia tworzenie dziwnych stworzeń, potworów, smoków, istot z Kosmosu (np.„Gwiezdne wojny”,„I.T.I.”, „Szczęki”, a ostatnio „Władca pierścieni”).